زبان «تاتی» در چند قدمی فراموشی

بخشی از ساکنان جنوب استان اردبیل از جمله خلخال به زبان کهن و تاریخی تات تکلم می‌کنند، زبانی که امروزه به اذعان کارشناسان به دلیل بی‌توجهی گرد فراموشی بر روی آن پاشیده شده است. با وجود اینکه در گستره استان اردبیل شهروندان به زبان آذری تکلم دارند، اما در بخش جنوبی و در روستاها و شهرهای نزدیک به مرز مشترک با استان گیلان نوای زبان تاتی همچنان شنیده می‌شود. زبانی که در کتب تاریخی به قدمت دیرینه آن اشاره شده و زمانی گفتار و نوشتار بخشی از ساکنان خلخال را شامل می‌شد و امروز به فراموشی سپرده شده است. گویشوران این زبان به دلیل اینکه چندان در راستای معرفی، آموزش و تبلیغ این زبان فعالیتی انجام نشده، روز به روز کاهش می‌یابند و زبان تاتی در زبان‌های فارسی و ترکی رنگ می‌بازد. ابراهیم فخرایی در کتاب «سردار جنگل، میرزا کوچک خان» یکی از گویش‌های محلی آذربایجان را زبان تاتی معرفی کرده و آورده است که اکثر روستاهای بخش امام رود (شاهرود) واقع در جنوب شرقی خلخال و روستای کجل و اطرافش در بخش خورش رستم دارای زبان تاتی هستند. زبان تاتی از بقایای زبان قدیم آذربایجان است. قبل از رواج و شیوع ترکی، مردم آذربایجان به لهجه‌های مختلف آریایی صحبت می‌کردند و اقوام تازه‌وارد به آن ها تات می‌گفتند. تات لفظ ترکی به معنی عناصر خارجی ساکنان سرزمین ترکان است. این لفظ در کتیبه‌های قرن هشتم میلادی آمده است و تاریخ طولانی و پیچیده دارد و تغییراتی نیز در معنی آن راه یافته مثلاً به ملل تحت استیلای ترکان و بالأخص به ایرانیان اطلاق شده است. علاوه بر مواد لفظی و ایرانی بی‌شمار که در زبان کنونی آذربایجان وجود دارد و یادگار زبان دیرین این سرزمین است هنوز در بعضی مناطق آذربایجان گویش‌های اصیل ایرانی وجود دارد و گروهی از مردم روستانشین آذربایجان به زبان‌هایی که صد درصد ایرانی و از لحاظ مختصات صوتی و نحوی کهنه‌تر از همه نمونه‌های موجود آذری قدیم است سخن می‌گویند. این مناطق را به مناسبت اینکه در قالب زبان کنونی یعنی گویش متأخر آذربایجان ویژگی‌های زبان قدیم را از هر حیث حفظ کرده‌اند جزیره‌های زبانی می‌نامیم. مهم‌ترین این زبان‌ها تا جایی که اطلاع داریم هرزنی، تاتی و خلخالی است. تاتی یکی از زبان‌های قدیمی در ایران است که گویشوران آن در غرب استان گیلان، اردبیل، تهران، زنجان و خراسان پراکنده هستند.