هزارنکته از هزار کتاب استاد عبدالحسین کریمی شال - نکته ۶۰۷ - خلخال بر اساس اسناد 

خلخال بر اساس اسناد هزار نکته از هزار کتاب نکته۶۰۷

به نام خدا شهرمان، خلخال در دوره های تاریخی وضعیت متفاوتی داشته. در عصر صفوی ها، به اعتقاد این قلم، چه از حیث سوق الجیشی و چه از حیث موقعیّت اجتماعی و تاریخی ارزش ویژه ای داشت. به این ویژگی ها و خصوصیّت ها، در این نوشته و اگر توفیق نصیب شود و در نوشته های بعدی، دیدگاه مورّخان و خاورشناسان در حدِّ بضاعت اندک اشاره خواهد شد. پرفسور هرتسفلد در کتاب " تاریخ باستانی ایران بر بنیاد باستان شناسی ترجمه علی اصغر حکمت می نویسد: " ......امّا نقشه ی شهر " هرهار( خلخال )۱ که نام آن، شهرِ خلخال کنونی را به یاد می آورد، وضعیّت خاصّی را نشان می دهد. در آن نقشه ی( آشوری ) این شهر در ساحل رودخانه قرار گرفته و با یک حصارِ بسیار مرتفع که در آن چندین دروازه به شکل طاق دیده می شود، که در آن میان، دروازه ی عمده با یک طاقنمایِ تزیینیِ بسیار بزرگ نمایان است. در وسط شهر تلی به نظر می آید، که روی آن ابنیه و خانه ها ساخته شده در میان آن ها، بنای بزرگتری با ستون_ های چهار گوش که برای زینتِ دیوار قرار داشته. " تاریخ باستانی ایران بر بنیاد باستانشناسی، صفحه ۳۷ و۳۸ ۱. هرهار و خارخار: در زبان پهلوی، فارسی، تاتی و تالشی حرف( ه ) به ( خ ) تبدل می شوند، نظیر هسته در تالشی به خسته و هندوانه در تاتی و تالشی به خندانه و خندوانه، وهمشهریان ترک زبان خلخالی، این نام را خال خال تلفّظ می کنند. مارکوارت آلمانی قرن ۱۹ و ۲۰ در کتاب جغرافیایی اش، ایرانشهر می نویسد: " در قرن دوم و سوم میلادی، پادشاه ارمنستان، مقرِّ زمستانی خود را در شهرِ خلخال در " اوتی " قرار داد. در قرن پنجم میلادی، بر عکس، این شهر مقرِّ زمستانیِ پادشاه آلبانی بود. " ایرانشهر بر مبنای جغرافیای موسی خورنی( جغرافی_ دانِ ارمنی دوره ساسانی ) ترجمه مریم میراحمدی، صفحه ۹۳ در کتاب نامه های شاه طهماسب صفوی که مجموعه اسناد و مکاتبات شاه طهماسب است، مولّف آقای دکتر عبدالحسین نوایی هستند، در بررسی تاریخ عصر آن شاه، در قرن ده هجری می نویسد؛ " پادشاه صفوی( شاه طهماسب ) در اوایل شوّال (۹۵۵ هجری)، در اوچ_ کلیسا منزل گرفت، و اسماعیل میرزا و جمعی از سرداران قزلباش را روانه ی شیروان نمود، و در رسیدن به آب کُر( رودی به موازات ارس در شمال آن رود ) سوندک بیک قورچی باشی را به تاخت۲ شکی روانه گردانید. در آن اثنا خبر خبر آمد، که القاص ( برادر ناراضی طهماسب، که نهایتاً به سلطان سلیمان عثمانی پناهنده شد. ) به عراق آمده است. شاه طهماسب حکومت شروان را به عبدالله خان، خواهر زاده ی خود داد، و از راه خلخال و اردبیل به قزوین آمد. " نامه های شاه طهماسب،صفحه ۱۶۷ تاخت: به سرعت و بدو امّا حدس حقیر احتمالا؛ کاخت باشد،شاید از نواحی شکی بوده. دوستان استاد جغرافی راهنمایی فرمایند. بدرود سیّد عبدالحسین کریمی شال ۱۳۹۹/۸/۲۳ شال